Toplumsal hayatın bazı kırmızı çizgileri vardır. Bu çizgiler, siyasi görüşlerden, ideolojik kamplardan ya da günlük tartışmalardan çok daha büyük anlamlar taşır. Türkiye Cumhuriyeti için bu çizgilerin başında ise hiç kuşkusuz Gazi Mustafa Kemal Atatürk’e duyulan saygı gelir. Çünkü Atatürk, yalnızca bir tarih figürü değil; aynı zamanda bu devletin kuruluşunun, bağımsızlığının ve modernleşme yolculuğunun en temel simgesidir.
Geçtiğimiz günlerde Eskişehir’de düzenlenen bir iftar programında yaşanan olay, bu nedenle toplumda büyük bir tepki doğurdu. İftar gibi birlik ve paylaşımın simgesi olan bir ortamda, Atatürk’e yönelik son derece ağır ve kabul edilemez sözlerin sarf edilmesi, yalnızca siyasi bir tartışma konusu değil; aynı zamanda toplumsal vicdanı yaralayan bir hadise olarak hafızalara kazındı. O kişinin kullandığı ifadeleri tekrar etmeye gerek yok. Zaten toplumun büyük bölümü bu sözleri duyduğunda aynı tepkiyi verdi: öfke, şaşkınlık ve utanç.
Türkiye’de fikir özgürlüğü vardır; olmalıdır da. Ancak özgürlük ile hakaret arasındaki çizgi son derece nettir. Bir devletin kurucusuna yönelik küfür ve aşağılayıcı ifadeler kullanmak, ne ifade özgürlüğü kapsamına girer ne de demokratik tartışma kültürünün bir parçası olarak görülebilir. Bu nedenle söz konusu şahıs hakkında hukuki sürecin başlatılmış olması, toplumun büyük bir kesiminde “adalet yerini bulmalı” duygusunu güçlendirdi. Hukuk devletinin gereği de zaten budur.
Ne yazık ki Türkiye’de zaman zaman farklı kesimlerden benzer provokasyonlara tanık oluyoruz. Kimi zaman Atatürk’e hakaret edenler, kimi zaman dine küfredenler, kimi zaman da ülkenin birlik ve bütünlüğünü hedef alan söylemler… Bu örneklerin her biri, aslında toplumun ortak değerlerini hedef alıyor. Oysa bu ülkenin insanları çok farklı görüşlere sahip olabilir ama ortak paydaları da vardır: vatan, bayrak ve bu devletin kurucu iradesine saygı.
Bu olayın ardından Eskişehir’deki bazı siyasi parti temsilcilerinin hızlı bir şekilde açıklama yaparak tepki göstermesi de önemliydi. Siyasi rekabetin yoğun yaşandığı bir ortamda, söz konusu Atatürk olduğunda farklı partilerin aynı hassasiyeti göstermesi, toplum adına umut verici bir tablo oluşturdu. Siyasetin en azından bazı temel değerler söz konusu olduğunda ortak bir zeminde buluşabilmesi, demokrasinin olgunlaşması açısından da kıymetli bir gelişmedir.
Öte yandan bu tür olaylar yaşandığında sıkça yapılan bir hatayı da görmek gerekiyor: Bireysel bir davranışı tüm bir siyasi yapıya mal etmek. Söz konusu kişinin herhangi bir siyasi partiye üyeliği bulunması, doğal olarak tartışmaları o yöne çekti. Ancak milyonlarca üyesi olan partilerde her bireyin düşüncesi ya da davranışı o partinin resmi görüşü olarak kabul edilemez. Aksi halde bireysel sorumluluk kavramını tamamen ortadan kaldırmış oluruz.
Demokratik toplumlarda kişiler kendi sözlerinden ve eylemlerinden sorumludur. Bir partinin üyesi olmak, o kişinin söylediği her sözün parti adına söylendiği anlamına gelmez. Bu nedenle eleştirinin adresi doğru belirlenmeli; bireysel bir davranış üzerinden toplumsal kutuplaşma yaratacak genellemelerden kaçınılmalıdır.
Asıl üzerinde durulması gereken konu ise çok daha temel: Bu toplumun ortak değerlerine yönelik saygı kültürünün korunması. Atatürk’e hakaret etmek nasıl kabul edilemezse, dini değerlere küfretmek ya da toplumu ayrıştıran nefret söylemleri üretmek de aynı şekilde kabul edilemez. Türkiye’nin en çok ihtiyaç duyduğu şey; farklı görüşlerin birbirini düşman görmeden, ortak değerler etrafında bir arada yaşayabilmesidir.
Toplumsal hafızamızda derin izler bırakan tarihsel figürler vardır ve Atatürk bunların başında gelir. Bu nedenle Atatürk’e yönelik hakaretler yalnızca bir kişiye değil, aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş hikâyesine yönelmiş sayılır. Bu hassasiyetin toplumun çok geniş kesimleri tarafından paylaşılması da aslında Türkiye’nin ortak bilincinin hâlâ güçlü olduğunu gösteriyor.
Sonuç olarak Eskişehir’de yaşanan bu olay bir kez daha şunu hatırlattı: Siyaset yapılabilir, eleştiriler dile getirilebilir, farklı görüşler savunulabilir. Ancak bazı değerler vardır ki onların üzerinde polemik kurulmaz. Atatürk’e saygı da işte bu değerlerin başında gelir.
Toplumun sağduyusu, hukukun işlemesi ve siyasi aktörlerin ortak tavrı sayesinde bu tür olayların provokasyon olmaktan öteye geçmemesi en büyük temennimizdir. Çünkü bu ülkenin insanları ayrışmayı değil, ortak değerlerde buluşmayı hak ediyor.
Esen kalın.
